“Arbeit Macht Frei”

Belerende en betuttelende overheden zijn van alle tijden en overal. Sommigen gaan verder dan anderen, maar eenmaal op het hellend vlak aangekomen is en maar één richting…

Stel: door wat voor omstandigheden dan ook ben je aan het eind van je latijn. Je hebt geen middelen meer om te voorzien in je eigen levensbehoeften. Je vraagt de Nederlandse overheid om steun. Je vraagt een WWB uitkering aan. Of zoals een “case manager” zei: “Armoede is een keuze. Iedereen kan hulp krijgen.” Het doel van deze “hulp” is formeel, wettelijk geregeld: via de kortste weg terug naar betaalde arbeid. Want: “Arbeit Macht Frei”.

Wat is er mis met dit plaatje?

Levensonderhoud

Bij middelen voor levensonderhoud moet je je afvragen “wat hebben we echt nodig om te leven?” Wat zijn de eerste levensbehoeften en hoe kunnen we daarin voorzien? Eerste levensbehoeften zijn: lucht om te ademen, water om te drinken, voedsel om te eten, een plek om te schuilen en gezelschap. Hoe kun je daar in voorzien? Een eigen plek waar gezonde lucht, water, eetbare planten en dieren zijn, materialen te vinden zijn voor een schuilplek en andere mensen natuurlijk. Een simpele visie op een zelfvoorzienende ‘convivial’ samenleving. In de moderne praktijk ligt dat even iets anders. De natuurlijke bronnen zijn afgeschermd door ingewikkelde lagen van abstractie. Toegang tot die levensbehoeften (en een hele berg “behoeften” daar nog bovenop) hangt af van schuld: wat je verschuldigd bent aan anderen en wat anderen aan jou verschuldigd zijn. Dit wordt uitgedrukt in monetaire eenheden: geld. Je kunt schulden van anderen verzamelen door het verrichten van arbeid. Voorzien in het levensonderhoud is dus een kwestie van “Arbeit Macht Frei” als je niet direct kunt beschikken over de natuurlijke hulpbronnen van plek en biosfeer.

“Arbeit Macht Frei”?

Arbeid maakt niet vrij maar verbindt arbeiders en ondernemers juist in een verstikkende wederzijdse houdgreep van afhankelijkheid en schuld. In de monetaire economie, die gedreven wordt door “verschaffers van kapitaal” is een onbegrensde groei noodzakelijk en onvermijdelijk. Immers de verschaffers van kapitaal hebben “winst” nodig, dat will zeggen: meer inkomsten dan uitgaven omdat zij van dat overschot aan geld willen leven en niet zelf willen werken in “Arbeit”. Dat betekent dus ingebouwde inflatie. Inflatie die alleen kan worden gecompenseerd door groeiende consumptie die alleen kan worden gevoed door groeiende productie, etc…

De Kortste Weg

De situatie lijkt dus te zijn dat in onze moderne maatschappij er weinig alternatieven zijn voor betaalde arbeid ter voorziening in de levensbehoeften. Vandaar dat het onze volksvertegenwoordigers wel wat leek om een vangnet in te richten dat mensen zonder middelen van levensonderhoud via de kortste weg aan de “Arbeit” zet, want dat “Macht Frei”, toch?

Er vindt hier een curieuze en ongemakkelijke verstrengeling plaats tussen inkomensondersteuning en arbeidsbemiddeling. Het een is voorwaarde voor het ander, terwijl het gebrek aan het een (betaalde arbeid) nu juist de noodzaak voor het ander (inkomensondersteuning) is. Zelfs op het eerste zicht lijkt deze oplossing op zijn zachtst gezegd naïf en inadequaat.

Bovendien wordt deze oplossing nog gefrustreerd doordat de uitvoerende instantie blijk geeft van een gebrek aan inzicht in hoe de arbeidsmarkt eigenlijk werkt in de praktijk. Werkgevers willen intrinsiek gemotiveerde of zo goedkoop mogelijke arbeiders aannemen omdat daarmee de kosten te drukken zijn. De WWB staat maar één motivatie toe: geld verdienen door arbeid tegen elke prijs. De theorie van de uitvoerende instantie lijkt te zijn dat als je maar laag genoeg insteekt werkgevers in de rij staan om je een vaste baan te geven.

Through The Looking Glass – Down The Rabbit Hole

Hoe ver gaat deze glijbaan in het surrealistische Dali-landschap van de WWB?

Re-integratie is het toverwoord. Een trainingskamp voor mensen die niet in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Hoewel deze mensen officieel “dicht bij het arbeidsproces” staan, bijvoorbeeld omdat ze kort geleden hun baan verloren hebben, bestaat de training uit het “wennen” aan het arbeidersbestaan: de regelmaat van werktijden, de “baas”, monotoon en gedachtenloos werk. Daarnaast training in solliciteren, in eerste instantie op functies waarvoor je gekwalificeerd bent, maar als dat niet binnen een paar weken lukt mag je ook solliciteren op de laagst gekwalificeerde (en dus: betaalde) arbeid die je kunt vinden.

Overigens is geen enkele werkgever verplicht je aan te nemen en daarmee ligt de regie van de WWB niet bij de “client”, niet bij de uitvoerende instantie, niet bij de re-integratiebureaus, maar bij de partij die er in eerste instantie voor zorgde dat de ‘client’ zonder inkomsten kwam te zitten.

Verruwing en Kapitaalsvernietiging

Zoals de overheid al enthousiast het voortouw nam bij de verharding en verruwing van de maatschappij, die als maar verder afdrijft van het ideaal van een “convivial society”, zo heeft de overheid ook het voortouw genomen bij de vernietiging van sociaal, intellectueel en economisch kapitaal. Want dat is wat er gebeurt als je mensen onder bedreiging met het staken van levensonderhoud (ook wel “dood” genoemd) dwingt arbeid te zoeken dat zo min mogelijk betaalt en zo min mogelijk kennis en vaardigheden vereist. Zo kan het voorkomen dat een €200 per uur consultant weer in de arbeidsmarkt mag aanschuiven op een €5 per uur baantje – folders vouwen of schappen vullen. De overheid snijdt ook zichzelf in de vingers want aan hooggekwalificeerd werk kan zij meer verdienen, geld dat weer ten goede komt niet alleen aan ambtenarensalarissen maar ook aan de openbare dienstverlening.

Nieuwe Economie

Kenniseconomie. Kenniswerkers. Toverwoorden bij de ontwikkeling van nieuwe economische initiatieven van overheid en bedrijfsleven. Het is ook een uiterst kwetsbare economie die alleen van de grond komt met voordurende en substantiële steun van de overheid. Steun van bedrijven is enkel een voorschot op de winst die men later neemt of ze verdampt in afgeschreven schulden of derving van belastingen.

Maar goed, die kenniswerkers kunnen dus altijd nog aanschuiven bij re-integratie en heropvoedingskampen om te leren hoe ze ook van simpel maak-werk kunnen eten.

Alternatief

Dat ligt eigenlijk voor de hand. Het probleem is de onderlinge afhankelijkheid van arbeiders en kapitaalverschaffers. Beiden moeten losgeweekt worden van hun glijmiddel: geld. Het is als water tussen twee glasplaten. Alleen door het inbrengen van lucht kunnen ze van elkaar loskomen en bevrijd worden. Het breekijzer dat voor die lucht kan zorgen is bijvoorbeeld een radicale landhervorming.

Landhervorming is door de historie heen het breekijzer voor vele vastgelopen samenlevingen. Het grijpt het probleem in de kern aan en biedt een adequate en blijvende oplossing voor iedereen.

Tja en als je dan iedereen in staat stelt te voorzien in de eigen levensbehoeften komt er ook weer ruimte voor intrinsieke motivatie, doen waar je goed in bent, plezier in het leven. Voor je het weet zit je in een duurzame “convivial society”.